Tolkien tegen de populisten

Het is altijd verleidelijk om naar populaire cultuur te verwijzen als metafoor voor het publieke debat. Toch maakt Rutger Bregman van De Correspondent er in zijn laatste artikel een enorme puinhoop van. Voor Sargasso schreef ik waarom hij zich niet alleen vergist in The Lord of the Rings, maar ook in het hele publieke debat. Tsja, als je aan mijn jeugdsentiment komt …

Goed en Kwaad in het Publieke Debat

Bregman stort zich in zijn nieuwste artikel op het bekende epos The Lord of the Rings. Volgens hem zouden wij het publieke debat zien als een epische strijd tussen Goed en Kwaad. In LOTR is dat een heel duidelijk verschil: mensen (of liever gezegd, wezens) in het boek zijn, volgens Bregman, inherent Goed of Kwaad. Het is een soort identiteit, en heel duidelijk herkenbaar. En zo zouden we het publieke debat ook zien: wij zitten in Team Goed, omdat we nu eenmaal goed zijn, en de anderen zitten in Team Kwaad, en zijn dus noodzakelijkerwijze schurken.

Het is voor mij al een hele tijd geleden, maar ik heb voor mijn gevoel toch een ander boek gelezen. Het epos dat ik in mijn jeugd verslond ging er juist over, dat het onderscheid tussen Goed en Kwaad helemaal niet zo duidelijk is. Dat begint al met de Ring zelf, het voorwerp waar het hele verhaal eigenlijk om draait. Het is het Ultieme Kwaad, maar het geeft de drager ook onzichtbaarheid, waardoor hij in staat is om zichzelf of zijn kameraden uit penibele situaties te redden. Frodo, de echte held van het verhaal, komt regelmatig voor de keuze te staan om de Ring te gebruiken om de helden uit een situatie te redden, maar gebruik van de Ring zorgt ervoor dat hij corrumpeert, en ook nog dat de grote Schurk Sauron weet waar hij is, zodat hij zijn elitetroepen, de nare Nazguls, achter hem aan kan sturen. Elke keer weer moet Frodo kiezen … niet tussen een duidelijke afgebakend Goed en Kwaad, maar juist tussen twee verschillende Kwaden, waarbij de gevolgen van zijn keuze helemaal niet zo duidelijk zijn.

In elke belangrijke verhaallijn in LOTR speelt juist die ambiguïteit van het Kwaad een vooraanstaande rol. Een tovenaar laat zich verleiden en corrumperen tot een gevaarlijke schurk, niet omdat hij Kwaad in de zin heeft, maar omdat hij denkt dat hij daarmee genoeg macht kan verkrijgen om het Kwaad juist te verslaan. Een van de helden, Boromir, had geen Kwaad in de zin, en dacht de Ring te kunnen gebruiken om zijn bedreigde land te redden, maar daarmee zorgde hij juist voor een overwinnig van het Kwaad op de helden. En het is juist onze grote Held, Frodo, die uiteindelijk zwicht voor het Kwaad. Tijdens de climax van het verhaal besluit hij de Ring zelf te gaan dragen en niet te vernietigen, waardoor het Kwaad zal overwinnen. Het is uiteindelijk Smeagol, een moreel zeer ambigu karakter dat je eerder als Kwaad dan Goed zou beoordelen, die ervoor zorgt dat het Goede overwint.

Het is die ambiguïteit van het Kwaad die, volgens mij, LOTR zo’n klassieker maakt. Toen ik het als puber voor het eerst gelezen had, was dat wat het voor mij interessant maakte. Mensen zijn niet inherent goed of fout, maar worden door omstandigheden gestuurd. Heel vaak is Kwaad niet iets dat je zomaar kan herkennen en afwijzen, maar juist iets heel subtiels waar je goed over moet nadenken. Bregman’s idee van een duidelijk onderscheid tussen Goed en Kwaad zit niet zo in het boek van Tolkien. Maar ik kan me voorstellen, dat de films hier wel een invloed hebben, al was het alleen maar, omdat je voor een visueel medium als film de Helden en Schurken juist wel heel herkenbaar moet maken.

Goed/Kwaad denken

Het gaat Bregman echter niet om het duiden van Tolkien, maar om het duiden van het publieke debat. Hij ziet zijn Goed/Kwaad concept daarin terugkomen. We zouden onszelf allemaal zien als leden van het team Goed, de echte Helden, en dat betekent natuurlijk dat onze tegenstanders het Ultieme Kwaad zijn, de Schurken. Maar wat nu, vraagt Bregman zich af, als bijvoorbeeld FvD, PVV, GL of DENK stemmers geen brute racisten of militante extremisten zijn, maar gewoon mensen die zich zorgen maken om hun land ?

Dat is een nogal nutteloze vraag om te stellen. Ik zou hem in ieder geval simpelweg beantwoorden met “Niets!”. Bezwaren tegen de deze partijen gaan helemaal niet over hun kiezers, ze gaan over de standpunten en retoriek. Of kiezers nu al dan niet door zorgen gedreven worden verandert daar niet zoveel aan. De weg naar de hel is geplaveid met goede voornemens. Ik kan heel goed begrijpen dat mensen zich zorgen maken over de toekomst van Nederland, dat doe ik zelf ook. Maar de Koran verbieden, uit de EU stappen, of docenten ontslaan omdat een verkeerde ideologie aanhangen gaan die zorgen niet wegnemen, en wel een heleboel extra zorgen en problemen scheppen. Het maakt niet zoveel uit of de mensen die hiervoor kiezen heel bezorgd zijn. Het gaat niet er niet om of die mensen het Ultieme Kwaad zijn, het gaat om de partij waar ze op stemmen.

Ik denk dat het niet klopt om het publieke debat te duiden in termen van Goed en Kwaad. Toch komt Bregman’s Goed/Kwaad duiding niet helemaal uit de lucht vallen, dat zal iedereen die het publieke debat volgt zich wel beseffen. En daar is ook wel een verklaring voor te geven. Volgens de politicoloog Cas Mudde is populisme een lichte ideologie, die stelt dat de maatschappij uit twee tegenovergestelde groepen bestaat: Het Pure Volk strijd tegen de Corrupte Elite, die er alleen maar op uit is om dat Volk nog verder te onderdrukken. Dat lijkt me bij uitstek Goed/Kwaad denken.

De ultieme schurk

Je ziet het ook duidelijk terugkomen in de retoriek die populisten gebruiken. Trump noemde zijn politieke tegenstander zeer consequent “Crooked Hillary”, bijvoorbeeld, en zijn campagne draaide er vooral om om haar af te schilderen als de Ultieme Schurk. Ook bij Wilders zie je het. Job Cohen, bijvoorbeeld, was volgens hem een “landverrader”, iemand die stiekem samenzweerde met de Islam om de grenzen van Nederland wagenwijd open te zetten voor moslims. Het is een hele effectieve strategie; Cohen staat nog steeds wel bekend als de “theeslurper” en iemand die zoveel mogelijk immigranten wil, terwijl hij toch echt, nog tijdens het tweede Paarse kabinet, de grenzen juist behoorlijk dicht heeft gemaakt. En Baudet’s “partijkartel” is, wat dat betreft, natuurlijk gewoon het team Kwaad, de snode samenzweerders die het volk willen Islamiseren. Het zou dan ook helemaal niet raar zijn, als PVV/FvD stemmers zich zorgen maken over Nederland. Als ik zou geloven, dat de Multiculturele Elite samenzweert met de Islam om Nederland homeopathisch te verdunnen, dan zou ik me ook grote zorgen maken.

Het is dan ook niet zo vreemd, dat het Publieke Debat steeds meer de indruk wekt van een epische strijd tussen team Goed en team Kwaad, want dat is precies wat populisten ervan maken. Hun hele ideologie is erop gebaseerd, en ik durf wel te stellen dat het de manier is waarop ze hun kiezers aan zich binden. Het is heel jammer, dat Bregman dat in zijn stuk eigenlijk bevestigt, door een beeld te presenteren alsof iedereen het publieke debat zo ziet.