Epistemische Autoriteit

EUvsDisinfo: de beperkingen van een epistemische autoriteit

In een vorig artikel hebben we gezien, dat digitale technologie ervoor zorgt dat Nepnieuws niet alleen heel veel sneller verspreid kan worden dan vroeger, maar ook dat het veel moeilijker is om te weten dat er überhaupt nepnieuws verspreid wordt. De vraag is natuurlijk wat we hieraan kunnen doen. Om die vraag te beantwoorden gaan we eens kijken naar de plannen die er nu zijn, en we beginnen met EUvsDisinfo, dat de oplettende lezer zal herkennen van een recente ruzie met enkele Nederlandse main stream media.

Wat is het idee erachter? Het idee is, dat het stoppen van de verspreiding nepnieuws weliswaar niet mogelijk is, maar dat het wel mogelijk is om ervoor te zorgen dat mensen er niet in trappen. Door een instantie in het leven te roepen die in staat is om nepnieuws te herkennen, hebben mensen altijd de mogelijkheid om te controleren of het nieuws dat ze lezen en delen wel klopt. Met een duur woord noemen we dit een “epistemische autoriteit”; een instantie die het waarheidsgehalte van informatie bepaalt.

Angstscenario’s

Even voor de duidelijkheid: dit gaat dus niet over censuur, of sowieso niet om het verbieden van publicatie. Zo wordt het hele initiatief weliswaar geframed in sommige media, maar dat is een retorische hyperbool die waarschijnlijk bedoeld is om mensen te misleiden. In werkelijkheid kan EUvsDisinfo helemaal niets verbieden (sterker nog, het budget is zodanig klein, dat ze niet eens rechtszaken kunnen voeren, en bakzeil moeten halen bij de eerste dreiging daarmee  .).

Alle Big Brother-achtige angstvisioenen die je over dit initiatief kunt lezen slaan de plank volledig mis. Het gaat niet om verbieden, het gaat om het geven van duidelijkheid aan burgers. Het is eigenlijk niets meer dan een soort Europese versie van Postbus 51 of het Voedingscentrum: een overheidsorgaan met de taak om burgers correct voor te lichten.

Kans van slagen

Heeft zo’n initiatief kans van slagen? Helaas kunnen we daar nog helemaal niets van zeggen, aangezien het hele initiatief op een behoorlijke knullige manier is opgezet. Dat begint met een focus op Russisch nepnieuws. Dat is heel begrijpelijk gezien de diverse Russische campagnes om Westerse verkiezingen te verstoren, maar Rusland is zeker niet de enige nepnieuwsproducent.

Toch, je moet ergens beginnen, dus het kan geen kwaad om te beginnen bij de meest duidelijke gevallen. Wat veel erger is is het beperkte budget. De hele “taskforce” bestaat uit 14 mensen .. Even een vergelijking: het moderatieteam van Facebook bestond vorig jaar uit 7500 mensen  . , en Facebook is maar 1 van de vele digitale platforms. Er zijn meer Europese talen dan EUvsDisinfo medewerkers. Hoe kunnen die 14 mensen niet alleen Facebook, maar ook alle andere media en websites in Europa in de gaten houden? …

Dat kunnen ze helemaal niet, en dat doen ze niet. EUvsDisinfo zoekt niet zelf naar nepnieuws, maar laat potentieel nepnieuws door anderen aanleveren. Dat is een uitermate dubieuze manier van werken, waardoor je bijna zeker weet dat je belangrijk nepnieuws gaat missen, en ondertussen voor het karretje van diverse lobbygroepen gespannen gaat worden. En dat is precies wat we de afgelopen weken hebben zien gebeuren.

Drie voorbeelden

Het gaat hierbij om drie artikelen, van GeenStijl ., TPO ., en De Gelderlander .. Bij de eerste twee zal het niemand verbazen; GeenStijl, bijvoorbeeld, met het motto “ongefundeerd, tendentieus, en nodeloos kwetsend” heeft zo ongeveer als businessmodel om mensen kapot te maken met nepnieuws. Maar de Gelderlander? Ik woon niet in Gelderland en ken de krant verder niet, maar voor zover ik weet staat die toch niet echt bekend als notoire massamisleider. Laten we eens naar de stukken in kwestie gaan kijken.

Het stuk in TPO is een verslag van een bijeenkomst waarbij onder andere Thierry Baudet aanwezig was. En, gezien de signatuur van TPO: het is eigenlijk een vrij feitelijk verslag. Sterker nog, het is zelfs een verslag dat enigszins suggereert dat Oekraïne een slachtoffer is van Russisch nepnieuws; Aalberts beschrijft hoe Baudet de aandacht elke keer weer vestigt op negatieve informatie over Oekraïne en negatieve informatie over Rusland uit het debat probeert te verwijderen. Het is in ieder geval op geen enkele manier nepnieuws.

Het stuk in de Gelderlander is ook gewoon een feitelijk helemaal correct bericht: de fabrikant van BUK-raketten had verklaard dat de raket voor MH17 niet van separatistengebied afkomstig kan zijn geweest. Dit klopt gewoon: dit heeft de fabrikant van BUK-raketten inderdaad beweerd. Ook dit is geen nepnieuws, dit is gewoon klassieke journalistiek. Het is misschien slordig en incompleet, maar dat is iets heel anders dan nep.

Wanneer is iets ‘nepnieuws’?

En daarmee komen we meteen op een heel lastig punt met nepnieuws. Want waarom zou EUvsDisinfo deze drie artikelen dan toch hebben aangemerkt ?

Alhoewel het waar is dat Almaz-Antey inderdaad heeft verklaard dat die BUK niet van separatistengebied kon komen, is het net zo goed waar dat dit een keiharde leugen is. Ook in januari 2017, toen de verklaring uitkwam, was al lang bekend dat het juist wel Russische separatisten waren die MH17 naar beneden hebben gehaald.

Dus terwijl de Gelderlander volkomen feitelijk en correct verslag doet, brengen ze ondertussen informatie de wereld in die niet klopt. Het zou best kunnen, dat sommige van hun lezers gaan denken dat MH17 toch door Oekraïne is neergehaald, want de Gelderlander legt in het artikel niet uit waarom de claim van Almaz-Antey volslagen flauwekul is.

Dat is een beetje een paradox: De Gelderlander doet feitelijk en correct verslag, maar dat heeft als gevolg dat mensen juist misleid kunnen worden. En dan wordt het duidelijk waarom EUvsDisinfo zich op dit artikel heeft gericht. Aangezien ze niet zelf zoeken naar nepnieuws zijn ze volkomen afhankelijk van wat hen wordt aangereikt.

Het artikel in de Gelderlander is natuurlijk heel vervelend voor mensen die opkomen voor Oekraïne, omdat het mensen een verkeerd beeld zou kunnen geven van dat land. Het artikel is dan ook aangemeld door een of andere Oekraïense lobbyclub, en zonder verdere controle van EUvsDisinfo aangemerkt als nepnieuws. Dit heeft natuurlijk niets meer te maken met het idee van een “epistemische autoriteit”.

Geenstijl

Hetzelfde probleem zien we bij het GeenStijl artikel. Het is op zich een feitelijk correct artikel, maar het is overduidelijk bedoeld om Oekraïne zo negatief en zwart mogelijk af te schilderen. Het kondigt een lezing aan die Porosjenko in Leiden zou gaan houden, maar dat wordt slechts als aanleiding gebruikt om een heel rijtje lekker negatieve dingen over Oekraïne op te schrijven.

Een rijtje potentiële vragen die aan hem gesteld zouden kunnen worden is natuurlijk niets meer dan een excuus om een rijtje negatieve feiten over Oekraïne op te schrijven, vermomd als onschuldige vragen. Ik heb de feitelijke claims in het artikel niet gecheckt, maar voor zover ik weet kloppen ze wel ongeveer.

Toch, ondanks dat het feitelijk correct is, is het een enorm misleidend artikel. Veel, of eigenlijk alles, van de negatieve dingen die er in staan zijn het gevolg van decennia Russische overheersing van Oekraïne, maar dat zal je er niet lezen. Dit artikel werd gepubliceerd in de aanloop naar het referendum over het associatieverdrag, dat een heel klein beetje zou kunnen helpen om die negatieve dingen op te lossen, omdat het Oekraïne iets minder afhankelijk van Poetin zou maken.

Echter, het GeenStijl-artikel negeert de Russische invloed volledig, en doet net alsof het allemaal typisch Oekraïense dingen zijn. Het staat niet letterlijk in het artikel, maar iedereen die het in die referendumtijd las zal de boodschap hebben gesnapt: Oekraïne is een verschrikkelijk slecht land, en dat heeft niets met Rusland of Putin te maken, dus we moeten tegen het verdrag stemmen.

Geen nepnieuws, maar agitprop

Ook hier geldt, dat het heel erg begrijpelijk is dat een lobbyclub uit Oekraïne dit als nepnieuws ziet. Het zijn precies dit soort artikelen waardoor hun land zo ongeveer is gesloopt in de afgelopen jaren. Echter… het is geen nepnieuws. De informatie klopt op zich. Het is wat we vroeger agitprop zouden noemen: Feiten die mensen agiteren gebruiken als negatieve propaganda. Dat kan je niet bestrijden met een “epistemische autoriteit”, want dit soort propaganda werkt met feiten. Weliswaar feiten die buiten de context worden geplaatst of simpelweg worden weggelaten, maar het zijn over het algemeen correcte feiten. Als je dit soort propaganda zou willen bestrijden heb je hele andere dingen nodig dan factchecks en taskforces.

Je zou er bijna hard om moeten lachen als het niet zo ernstig was: de instantie die nepnieuws moet bestrijden verliest het van Nederland’s grootste nepnieuwsverspreider. Als 1 van die 14 mensen van EUvsDisinfo een middag op de site zou besteden zou hij een waslijst aan duidelijke gevallen kunnen ophoesten; zeker in de aanloop naar het referendum leek GeenStijl bijna een Kremlinorgaan te zijn geworden. Maar door de manier waarop ze werken hebben ze al het GeenStijl nepnieuws gemist, en hebben zich gericht op een van de weinige artikelen die feitelijk gewoon correct waren.

Kan een Epistemische Autoriteit werken?

Als ik een complotdenker zou zijn, dan zou ik misschien wel denken dat EUvsDisinfo met opzet zo klungelig is opgezet, zodat het niet anders kon dan falen. Nu ben ik geen complotdenker, dus ik denk eigenlijk dat het gewoon de gebruikelijke politieke onhandigheid is. Maar het is wel heel erg jammer dat het zo is gedaan, want het zou heel interessant zijn om te kijken of een Epistemische Autoriteit sowieso zou kunnen werken.

Han van der Horst, auteur van een recent verschenen boek over nepnieuws in de historie dat ik helaas nog moet lezen, maar dat al wel op Sargasso besproken is  , heeft op joop.nl een vlammend pleidooi geschreven om het initiatief om te vormen en flink uit te breiden  . Op zich is dat helemaal niet zo’n gek idee. Overheden hebben altijd al instanties in het leven geroepen om burgers voor te lichten, en je zou zeggen dat in deze digitale tijden de noodzaak ervan alleen maar groter is geworden.

Toch denk ik dat het niet zal gaan werken. Het hele idee is erop gebaseerd dat mensen vertrouwen zullen hebben in een Epistemische Autoriteit. Ik denk dat dat wensdenken is, en dat is dan ook wat de meeste recente studies suggereren. Maar daarover later meer…

Bronnen