Fascisme in Oost-Europa … in een spel

Er valt natuurlijk van alles en nog wat te zeggen over het huidige gebeuren in de Ukraine. Op diverse fronten is er sprake van een propaganda-oorlog, waarin de ene kant de andere kant nog slechter en donkerder afschildert dan de andere kant. De beschuldigingen van fascisme gaan als warme broodjes over de toonbank, en dit deed me denken aan een spel dat ik nog niet zo lang geleden gespeeld heb.

Afgelopen januari heb ik meegedaan aan de shortlarp 1942 . Dit is een kort levend rollenspel, dat in 1 avond gespeeld kan worden. Zoals bij elk rollenspel speelt elke speler een bepaald karakter, dat een rol heeft in het verhaal waar het spel om draait. 1942 speelt, niet geheel verrassend, in 1942, in Wit-Rusland. Dit is dan net veroverd door de nazi’s, en de spelers zijn nieuwe rekruten in een plaatselijke politie-eenheid. Het zijn dus eigenlijk collaborateurs; mensen die meewerkten aan een bruut, repressief regime. Allemaal fascisten, zou je zeggen. Maar dat zit iets ingewikkelder in elkaar.

Mijn karakter kwam uit een gebied dat eerst bij Polen hoorde. Zijn vader was een bankier, en hij was dan ook hoog opgeleid en had in zijn jeugd veel rondgereisd in Europa. De familie bezat een mooi landgoed, en hij had zelf een mooie baan. Dat alles veranderde in 1939. Stalin en Hitler hadden Polen onderling verdeeld, en terwijl de Duitse troepen het westen van Polen bezetten, stroomde de Russische troepen het oosten binnen, het gebied waar de familie van mijn karakter woonde. De bank van zijn vader werd genationaliseerd, en zijn vader zelf werd geexecuteerd, omdat hij natuurlijk werd gezien als kapitalistische agent. Het landgoed werd in beslag genomen, en mijn karakter zelf raakte zijn baan kwijt. Onder het nieuwe communistische regime was het onmogelijk om met zijn bourgeoisie achtergrond een nieuwe baan te vinden. Na verloop van tijd werd hij zelfs gevangen gezet door de NKVD (de voorloper van de KGB), en in een kamp gezet met nauwelijks eten. Maar dit duurde niet zo lang; twee jaar later viel Hitler Rusland binnen, en het Rode leger ontvluchtte het gebied waar mijn karakter gevangen zat. Hierop besloot hij om dienst te nemen in de politiemacht van de bezetter. Dit is waar het spel begon; mijn karakter maakte deel uit van de groep nieuwe recruten.

In het begin draait het vooral om het benoemen van een leider van de groep, waarbij natuurlijk de gebruikelijke problemen spelen. Maar na een tijdje krijgt de groep zijn eerste missie. Een groep Wit-Russische partizanen heeft een trein overvallen, en is gevlucht naar een klein dorpje in de buurt. De groep moet dit dorpje gaan bezetten … en dat niet alleen. Bij wijze van afschrikking moeten de dorpelingen in een schuur worden verzameld, die daarna in brand gestoken moet worden.

Dit presenteert je als speler natuurlijk met een dilemma. Ga je meewerken aan zo’n barbaarse actie ? In feite moet je hier gewoon een massamoord gaan plegen. Ieder weldenkend mens zou hier vol afgrijzen op reageren … toch ?

Ik bedacht me, dat dat zeker niet voor mijn karakter zou gelden. After all … zijn mooie, comfortabele leven was zojuist door de Russen vernietigd. Zijn vader was bruut vermoord, en hijzelf had grote ontberingen moeten doorstaan in een Russisch kamp. Het kon niet anders, dan dat mijn karakter een enorme wrok koesterde tegen de Russen. Massamoord ? Tjsa, dat was voor mijn karakter niets nieuws; hij had al vergelijkbare dingen meegemaakt. En die Duitsers waren dan misschien bezetters, maar ze hadden hem juist bevrijd uit een verschrikkelijk kamp. Ik besloot, dat mijn karakter zich vol enthousiasme op deze taak zou gaan storten.

Dit gold niet voor elke speler in de groep, natuurlijk. De diverse rekruten hadden allemaal een andere achtergrond. Sommige karakters hadden precies hetzelfde beleefd als mijn karakter, maar dan van de andere kant; ze waren juist alles kwijtgeraakt toen de Duitsers het gebied kwamen bezetten. Sommige karakters waar Russische partizanen, die dienst hadden genomen om de politie te infiltreren. Er waren zelfs een paar Joodse karakters, die dienst hadden genomen om vervolging te voorkomen. Dit leverde natuurlijk een hele interressante groepsdynamiek op; er ontstond een factie die zich vol overgave op de missie stortte, maar ook een factie die juist alles deed om de missie te saboteren.

Dit leverde natuurlijk een heel spannend spel op. Er waren allemaal intriges en samenzweringen in de groep, en het was lang onduidelijk hoe het allemaal af zou lopen. Erg leuk om te spelen; je probeert te achterhalen aan welke kant de andere spelers staan, wie je kunt vertrouwen, en voor wie je juist moet uitkijken. Het geeft je een heel ander beeld van wat we altijd als collaborateurs zien. Niet iedereen die met de nazi’s meewerkte was een nazi. Zelfs mijn karakter was dat eigenlijk niet; nazisme kon hem niet zoveel schelen, hij wilde gewoon wraak nemen op de mensen die zijn eigen familie hadden uitgemoord.

Het spel speelde zich natuurlijk niet in Ukraine af, maar dat had eigenlijk prima gekund. Ook Ukraïne is bezet geweest door de Russen, die daar een waar schrikbewind uitvoerden. Dat verschilde niet eens zoveel van wat de Duitsers later deden; 10 miljoen Ukraïeners zijn omgekomen tijdens hongersnoden in de jaren ’30, doordat de Russen de graanvoorraden in beslag namen. 600 000 Ukraïeners, die het niet eens waren met de lijn van Stalin, werden bruut vermoord. Repressie en staatsterreur waren aan de orde van de dag. Het is dan ook helemaal niet zo raar, dat groepen Ukraïeners zich bij de Duitsers aansloten toen het land werd binnengevallen, en het zou een vergissing zijn om deze mensen simpelweg als nazi’s af te schilderen. Het zou me niks verbazen, als dit soort sentimenten nog steeds heel erg leven onder sommige bevolkingsgroepen in Ukraïne. Partijen als Svoboda simpelweg afdoen als neo-nazi’s is veel te simpel; de werklijkheid zit veel ingewikkelder in elkaar.

Het spel liep uiteindelijk verkeerd af voor mijn karakter. De factie die de missie wilde saboteren pleegde een soort muiterij, en natuurlijk was mijn karakter met zijn enthousiasme voor de missie één van de eerste die het loodje legde. Kennelijk waren er toch genoeg mensen die onder geen voorwaarde massamoord wilden plegen. Eind goed, al goed … maar dit was natuurlijk maar een spel. De werkelijkheid zal niet vaak zo mooi zijn geweest.

Je zou kunnen zeggen dat ik het spel “verloren” heb, aangezien mijn karakter het niet heeft overleefd. Maar zo heb ik het niet ervaren. Tijdens het spel was het vooral leuk en spannend om te doen; en na het spel had ik genoeg stof om eens rustig over na te denken. En om enkele weken later, toen de scherpschutters los gingen op de Maidan, te beseffen dat een verhaal uit 1942 nog steeds heel erg relevant is …

 

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *