Einde van de geschiedenis, of einde van een tijdperk ?

Twee jaar nadat Margeret Thatcher haar premierschap van het Verenigd Koninkrijk had neergelegd publiceerde Francis Fukuyama zijn beroemd beworden The End of History and the Last Man  . De grote strijd tussen ideeen zou beeindigd zijn. De liberale democratie had gewonnen. Het politieke debat zou niet meer gaan over uiteenlopende maatschappijvisies, want eigenlijk was er nog maar 1 maatschappijvisie.

Iedereen die nu, na een kwart eeuw, de reacties van de Engelsen op de dood van Thatcher ziet, zou hier op zijn minst zijn wenkbrauwen bij moeten ophalen. Dit zijn niet de reacties van een volk, verenigd door een maatschappijvisie, dat trots is op een van de voorvechters van die liberale democratie. Dit zijn de reacties van een volk, dat juist tot op het bot verdeeld is over de de maatschappijvisie van deze ideologisch gedreven politica.

Terugkijken op Thatcher is al snel de aanleiding voor felle artikelen, waarin zeer uiteenlopende stellingen worden verdedigd. Het ene kamp stelt haar zo ongeveer verantwoordelijk voor alle ellende van de afgelopen 25 jaar, terwijl het andere kamp haar de hemel in prijst voor alle welvaartsgroei in diezelfde periode. Het is verleidelijk om aan deze discussie mee te doen. Maar misschien is het wel eens goed om deze discussie eens van een afstandje te beschouwen. Het is geen discussie over een procentje koopkracht meer of minder, of over een maandje later met pensioen, of over ontwikkelingshulp nu wel of niet effectief is. Het is een discussie die veel dieper gaat. Het gaan om botsende maatschappijvisies.

Dat soort discussies zijn er de afgelopen 25 jaar eigenlijk niet geweest. Hedendaagse politici zijn niet zo geintresseerd in maatschappijvisies. Wim Kok schudde zijn ideologische veren al af in de jaren ’90. We gingen er min of meer van uit dat Fukuyama gelijk had. De liberale democratie heeft gewonnen, en alles wat we nu nog hoeven te doen is een beetje koehandel drijven tussen de verschillende belangengroepen. Politici werken niet meer aan de hand van een maatschappijvisie.

De verkiezingen van 2012 laten dit duidelijk zien. De strijd tussen de VVD en de PvdA ging niet over hun ideeen over hoe Nederland er nu uit zou moeten zien. De strijd ging over een procentje meer of minder werkeloosheid in 2040 (!) dat zou blijken uit een soort geavanceerde Excel sheet die het CPB gebruikt om economische voorspellingen te maken die nooit uitkomen. Natuurlijk, de verkiezingsretoriek wekte de indruk, dat er een ideeenstrijd aan de gang was. Socialisme was een bedreiging voor het land, het moest afgelopen zijn met het rechtse rotbeleid, iedere werkende had recht op 1000 euro belastingverlaging, er moest een halt toegeroepen worden aan de marktwerking in de zorg, de hypotheekrenteaftrek stond als een huis, en van de 3 % norm moesten we ons weinig aantrekken. Maar tijdens de formatie bleef daar niets van over. De ideeenstrijd veranderde in een gezelschapspelletje, een soort Magic: The Gathering met standpunten, dat uitmondde in een compromis dat een half jaar later bij het grofvuil werd gezet onder druk van de sociale partners. Samsom en Rutte hoor je nauwelijks, en als je ze hoort dan lijken het wel compleet andere personen dan de kemphanen die we tijdens de verkiezingen zagen. Ze zijn niet meer bezig met de ideeenstrijd die ze toen voerden; ze zijn bezig met het in stand houden van een verzameling compromissen, waarbij ze zorgvuldig elke suggestie van een maatschappijvisie omzeilen.

Bij Thatcher ging dat anders. Thatcher handelde juist alleen maar vanuit haar maatschappijvisie. Je kan het eens of oneens zijn met die maatschappijvisie, maar het was in ieder geval heel duidelijk. En het was effectief. Je kan de resultaten van haar beleid vervloeken of bewierroken, maar er is tenminste resultaat. Een kwart eeuw later heeft ze nog steeds zeer enthousiaste volgelingen en vijanden. Rutte en Samsom ? Een blik op de peilingen leert, dat ze al een kwart jaar na installatie van hun kabinet een aanzienlijk deel van hun aanhangers kwijt zijn. En het resultaat van hun kabinetsbeleid ? Sinds het “historische” sociaal akkoord is het maar de vraag of er uberhaupt nog wel kabinetsbeleid is.

Er wordt veel geklaagd over de kloof tussen de burger en de politiek, en ik denk hier één van de redenen te vinden is. De meeste kiezers stemmen niet na een rationele vergelijking van verkiezingsprogramma’s en analyse van CPB doorrekeningen. Een gewone burger heeft simpelweg niet de tijd, de vaardigheden, of de interresse om dat te kunnen doen. Mensen baseren hun stem dus niet op partijprogramma’s, maar op het vertrouwen dat ze in een bepaalde politicus hebben. En dat vertrouwen heeft direct te maken met een maatschappijvisie. Je stemt alleen maar op iemand die hetzelfde soort maatschappij wil als jijzelf. Echter, de uitgedragen maatschappijvisies lijken niets meer dan marketingpraatjes. Waar blijft Samsom’s kritiek op de affaire met het Slotervaart ziekenhuis, of over de 1,5 miljard winst die de zorgverzekeraars maken ? Waarom noemt Rutte het historisch, dat zijn de plannen van het kabinet de facto zijn geschrapt ? Waar zijn al die mooie verhalen uit de campagne gebleven, vraagt de VVD/PvdA kiezer zich af, terwijl hij www.sp.nl of www.pvv.nl in zijn browser intypt …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *